کارورزی و کارآموزی
بخش دوم مقاله تبيين نظام كارورزي در آموزشهاي فني حرفه اي
تاريخچه كارورزي وكارآموزي حرفه اي
كارورزي وحرفه آموزي به شيوه كارآموزي ريشه در اصناف قرون وسطاي اروپا دارد .نخستين اسناد مدون مربوط به توافق نامه هاي كارآموزي انجمن اصناف درآلمان ،انگليس وفرانسه در قرن يازدهم ودوازدهم ميلادي آغاز شد ودر درون كارگاههاي آن دوره هدايت ومديريت استعدادهاي جوان به شكل كارآموزي صورت مي پذيرفت وآموزش فني وحرفه اي ، آموزش عمومي را نيزد ر بر مي گرفت به طوري كه كارآموزان متناسب با طبقه ي خودشان آموزش مي گرفتند وبه اين منظور كارآموزان اغلب در خانواده ي استادكار جاي داده مي شدند وبه طبقات كارآموز،كارگر ماهر واستادكار تقسيم مي شدند .
در پايان قرون وسطي شرايط اقتصادي تغيير يافت وبه دليل آن كه توليد به جاي توجه به مشتري خاص به بازار توجه كرد . نشانه هاي آشكار از هم پاشيدگي انجمن هاي صنفي در سراسر كشورهاي اروپايي خود را نشان داد. پس از اين به تدريج براي نمايندگي منافع صاحبان حرفه ها ، نهادهاي جديدي به نام "اتاق هاي حرف " به وجود آمد . از اين بنيادها به شكل هاي جديد حرفه آموزي به شيوه كارآموزي در كشورهاي اروپايي وآمريكا جوانه زد وتكوين آن در آلمان بسيار چشمگير بود .
كارآموزي در برخي از كشورهاي جهان
بررسي كارآموزي حرفه اي نشان مي دهد كه نه تنها در كشورها ي مختلف ، بلكه حتي در داخل يك كشور نيز گاه شيوه هاي كارآموزي
حر فه اي متفاوتي وجود دارد ،توضيح وتوجه تاريخي اين تفاوتها بر اين مبنا استوار است كه در طول تاريخ جوامع بشري براي آموزش نوجوانان وجوانان خود به منظور آماده كردن آنان براي فعاليت در عرصه زندگي خانوادگي ، قبيله اي وبراي اشتغال به يك حرفه ي خاص همواره تدابيري اتخاذ كرده اند ، دوره كاراموزي همه جا وهميشه با راهنمايي ونظارت فردي وجمعي افراد مسن خانواده يا سران قوم ،
كارفرمايان ومديران تجاري برطبق رويه هاي سنتي مرسوم در كشاورزي ، كارهاي دستي يا بخش صنايع بوده است . هر قومي ، نوعي نظام از اين گونه را به ارث برده كه آثارآن حتي در پيشرفته ترين جوامع وپيچيده ترين نظام هاي آموزشي هنوز پابر جا مانده است .
از نظر تاريخي ، محيط كار خود محل حرفه آموزي مدرسه محور وپس از پايان تحصيلات مدرسه اي مشهود بوده است ، اما در اواخر 1980 واوايل دهه 1990 پيشرفت هايي در عرصه آموزش هاي فني وحرفه اي حاصل شده كه موجب علاقه مندي مجدد به حرفه آموزي كار محور شده . يكي از اين پيشرفت ها پي بردن به نقش مهم كارفرمايان در نظام هاي حرفه آموزي است ، كشورهاي ژاپن وآلمان نمونه هاي بسيار خوبي براي حرفه آموزي كارمحور هستند .
به موازات كشورهاي پيشرفته ،در برخي از كشورهاي در حال توسعه نيز توجه به اين آموزشها در سطح ملي محسوس است كه نمونه اي از آن در موسسه هاي ملي حرفه آموزي در كشورهاي آمريكاي لاتين است كه در آن ها كارفرمايان در كارآموزي افراد مشاركت فعال دارند ، علاوه بر آن توجه گسترده براي درگير كردن پايين ترين بخش خصوصي در اقتصاد و كاهش نقش دولت در اين زمينه براي اموزش فني وحرفه اي ومهارت آموزي نتايج متعددي را حاصل كرده كه از جمله ي اين نتايج ، طرحهايي چون كسب تجربه كاري يا كاريابي است كه طي آن كارآموزان به طور مستقيم ودر محيط كار ، كسب تجربه مي كنند ، زيرا براي اين نكته تلاش مي شود كه اموزشهاي فني وحرفه اي ومهارت بيش از پيش پاسخگوي كارفرمايان در بخش خصوصي باشد . در ادامه به تجارب برخي از كشورها در زمينه كارورزي وكارآموزي حرفه اي مي پردازيم .
كارآموزي در آلمان
تغييرات اجتماعي پي آمد انقلاب صنعتي به يك باره حرفه آموزي به شيوه ي كارآموزي را در سده ي نوزدهم به بحران عميقي فرو برد وكيفيت حرفه آموزي مورد غفلت قرارگرفت وبا قانون صنعت سال 1869 براي حرفه اموزي به شيوه ي كارآموزي ساختار قانوني به وجود آمد . به اين ترتيب شالوده ي نظام آموزش فني وحرفه اي كه تا آخر سده بيستم كشيده شده ، يعني نظام دوگانه نهاده شده .
خصوصيات حرفه آموزي به شيوه كارآموزي نوين در آلمان به شرح زير است .
- مسئوليت حرفه آموزي بر عهده كارفرمايان ، اتاقهاي صنايع بازرگاني ، كشاورزي و... مي باشد وقسمتي از آن هم با اتحاديه كارگران است .
- تامين منابع مالي براي حرفه آموزي كارخانه محور به وسيله شركتها صورت مي گيرد .
- بازار كار عرضه وتقاضا مكانهاي كارآموزي را تنظيم وقانونمند مي كند .
- انتخاب كسب يا شغل توسط كاراموزان صورت مي گيرد ، بدون آن كه سازمان هاي كارفرمايان محدوديتي را بر آن اعمال كنند .
- با كارآموزان قرارداد كارآموزي بسته مي شود . آنها دستمزد دريافت مي كنند وطبق مقررات ويژه اي از تعطيلات برخوردار مي شوند .
- برنامه هاي حرفه آموزي ،از قانون ومقررات الزام آوري كه مستقل از شركتهاست ، پيروي مي كنند .
- محتواي برنامه هاي حرفه آموزي بر اساس نياز هاي اساسي دنياي كار تعيين مي شود نه براساس نيازهاي خاص شركت .
- مراكز يادگيري حداقل يك شركت ويك مركز آموزشي را كه حضور در آن اجباري است در بر مي گيرد .
- فرآيند امتحانات وصدور گواهينامه هاي كارآموزي بر اساس مقررات الزام آوري كه مستقل از شركت هاست جريان مي يابد .
- گواهي نامه هاي كارآموزي صلاحيت فرد را براي شغل مهارت طلب تعيين مي كند ومعمولا در بازار كار پذيرفته مي شود .
- ادامه ي حرفه آموزي وپيشرفت از موقعيت كارگر ماهر به استادكار ميسر است .
كارآموزي در فرانسه :
تنها در فرانسه حدود 2000000كارآموزان جوان به شيوه ي كارآموزي در مشاغل صنفي وپيشه وري سنتي شركت مي كنند . حرفه آموزي به مدت دو يا سه سال به طور عمده در شركت ها ومراكز كارآموزي صورت مي گيرد . قرارداد كارآموزي براي كارگران با دريافت حداقل دستمزد است . قانون 1971 نخستين مقررات قانوني بود كه از زمان انقلاب 1789 فرانسه براي اداره ي امور حرفه آموزي به شيوه ي كارآموزي به كار گرفته شده بود .در اين قانون ،مواردي براي حمايت وحفاظت كارآموزان پيش بيني شده است .اين تدابير به منظور كسب موقعيتي براي حرفه آموزي به شيوه كارآموزي است كه هم تراز با آموزش فني وحرفه اي آموزشگاهي مي باشد .
كارآموزي در ايالات متحده آمريكا :
حرفه آموزي به شيوه ي كارآموزي در آمريكا هنوز هم بسياري از ساختارهاي سنتي را حفظ كرده است . تامين مالي برنامه هاي كارآموزي به عهده ي كارفرمايان واتحاديه كارگران است .در اين برنامه حدود 300000كارآموز شركت مي كنند ، قبلا بدون هيچ نوع حرفه آموزي به صورت فعال به بازار كار پيوسته ومعمولا بيش از بيست سال سن دارند وبايد عضو يك اتحاديه كارگري بوده وتعرفه ي سنگين حق عضويت را نيزبه تكرار پرداخته باشند . در مقابل كارآموز ، كاري مطمئن با دستمزد خوب به دست خواهد آورد و آموزش حرفه اي نسبتا با كيفيتي نيز دريافت خواهد كرد .در برنامه هاي مورد تاييد دولت فدرال ،طول دوره ي آموزش وحرفه آموزي ،قرارداد حرفه آموزي ، صلاحيت ها ومشخصات مركز حرفه آموز وشيوه ي امتحانات مشخص شده است ، كه در صورت گذراندن موفقيت آميز برنامه ، كارآموز به دريافت گواهي نامه ي پايان كارآموزي كه توسط دفتر كارآموزي وحرفه آموزي صادر شده نايل مي شود . قانون سال 1937 پايه گذار برنامه ي ملي كارآموزي است . علاوه بر طرحهاي كارآموزي در سطح ملي نيز توسط مراكز آموزش فني وحرفه اي محلي برگزار مي شود كه طي آن قراردادي بين شركت ها ومراكز آموزش فني وحرفه اي محلي براي آموزش موضوع هاي مرتبط با شغل برقرار مي گردد وافزون بر كار فرمايان ، شركت ها ، اتحاديه ها ي كارگري نيز همواره دراين فعاليتها مشاركت مي كنند .
كارآموزي در ژاپن :
كارآموزي حرفه اي در ژاپن تا حدود ده سال پس از جنگ جهاني دوم تحت دو سيستم مختلف تربيت كارگر ماهر وراهنمايي حرفه اي انجام مي شد . از اواخر دهه 1950 با هدف افزايش تعداد كارگران ماهر وسطح مهارت آنها قانون معروف به قانون 133 در سال 1958 به تصويب رسيد كه در سال 1969 و1978 تحت عنوان قانون "كارآموزي حرفه اي " مورد تجديد نظر قرارگرفت .
در ژاپن موسسات كارآموزي حرفه اي توسط حكومت ملي ، حكومتهاي ايالتي ، شهرداري ها وسازمان طرحهاي توسعه ي مشاغل به منظور تامين كارآموزي حرفه اي ايجاد مي شوند . علاوه بر آن ، فرمانداري ها وايالات مي توانند به كارفرمايان اجازه دهند تا به انجام كارآموزي برمبناي استاندارد هاي مقرر شده به وسيله وزارت اقدام كنند .
كارآموزي در كشورهاي آمريكاي لاتين :
در سال 1942 سازمان ملي كارآموزي صنعتي در برزيل پايه گذاري شد ودر سال 1946 موسسه ي سازمان ملي كارآموزي تجاري تشكيل گرديد واين سازمان ها با فدراسيون هاي كارفرمايان مربوط به هر زمينه در بخش هاي صنعت وتجارت مرتبط گرديدند وبه منزله ي يك بخش خصوصي موجوديت پيدا كردند ، در ساير كشورهاي آمريكاي لاتين نيز سازمانها وموسسات مشابهي براي كارآموزي تاسيس شده است .
نتيجه گيري :
در كشورهاي مختلف دو شيوه عمده براي كارآموزي فراگيران آموزشهاي فني وحرفه اي پيش بيني شده است . يكي آن كه انجام دوره هاي كارآموزي برعهده كارفرمايان در بخش هاي مختلف جامعه ي اقتصادي مي باشد وديگري تهيه ي برنامه هاي كارآموزي در كليه بخش هاي اشتغال از مسئوليت هاي مراكز آموزشي است . هر دو نظام داراي محاسن ومعايبي است ،مثلا كارآموزي در مراكز آموزشي به سبب دور بودن از ملاحظات مادي وبرخي سودجوييهاي شركت ها ،نه تنها منافع فراگيران ،بلكه منافع جامعه را نيز مورد توجه قرار مي دهد ،از طرف ديگر اين خطر وجود دارد كه كارآموزي در مراكز آموزشي از جنبه هاي عملي دور بماند وكمتر موثر واقع شود .
از آنجا كه انجام چنين برنامه اي مستلزم تجهيزات ووسايل گران قيمت وبه كار گرفتن عده ي كثيري كارمند با مهارت هاي مختلف است ، بار سنگيني بر دوش دولت قرار مي دهد . بنابراين راه سوم راه ميانه اي است كه مي تواند انتخاب شود كه هم از منابع مراكز آموزش فني و حرفه اي وهم از منابع بخش هاي مختلف اقتصادي جامعه چون كارخانجات وكارگاهها در بخش صنعت ونيز از امكانات بخش هاي خدمات كشاورزي وخدمات بهره گيرند .
بر اين اساس مي توان پس از طي دوره آموزشي در مراكز آموزشي وظيفه كارآموزي مبتني بر كار عملي را با عقد قرارداد به شركت هاي خصوصي ودولتي منتخب واگذار كرد .
اين تناوب آموزش وكارآموزي ممكن است اشكال مختلفي به خود گيرد واز شيوه ي بسيار منعطف استفاده شود كه در آن زمان آموزش وكار متناسب با شرايط كارآموزان ،كارگاهها ومراكز آموزشي متغير باشد . امتياز اين شيوه در انعطاف پذيري زياد آن است كه امكان بهره گيري كامل از ساختمانها ووسايل ،نيروي انساني متخصص وماهر وامكانات وتجهيزات آموزشي وكارگاهي را ميسر مي سازد . سابقه تاريخي كارورزي در ايران نيز مشابهت هايي با كارورزي سنتي در ساير كشورها دارد كه برشيوه ي استاد شاگردي استوار بوده است واستادكار نقش كارفرما وآموزش دهنده را به عهده داشته واين شيوه قرن هاي متمادي ادامه داشته واين شيوه قرنهاي متمادي ادامه داشت وبه تدريج محدودتر شد .
ضمن اينكه هنوز هم در برخي از حرفه ها وخصوصا هنرهاي دستي از آن استفاده مي شود ولي در طول يك صد سال گذشته وبا ورود مدارس جديدي وخصوصا مدارس فني وحرفه اي به تدريج حرفه آموزي در رشته هاي مختلف به اين مدارس واگذار گرديد وبا توجه به اينكه نظام آموزش فني وحرفه اي كشور در سطح آموزش عمومي ومتوسطه وعالي ونيز مراكز آموزش فني وحرفه اي عمدتا مبتني بر تحصيل است ، نسبت كارورزي وكارآموزي اهتمام كمتري مي شود .
البته بخشي از واحد وساعات درسي رشته هاي فني وحرفه ايي در مدارس ،دانشگاهها ومراكز مذكور به بازديد از محيط كار ،كاربيني ،كارورزي ويا كارآموزي اختصاص دارد .
ولي اولا زمان آنها نسبت به برخي از نظام هاي آموزشي در ساير كشورها وخصوصا كشورهاي پيشرفته ي صنعتي كه نظام هاي موفقي در اين زمينه محسوب مي شوند ،بسيار كم وگاه ناچيز است وثانيا به دلايل مختلف برنامه كارورزي وكارآموزي به خوبي اجرا نمي شود ويا اصلا به اجرا در نمي آيد ويا در مراكز آموزشي به جاي محل كار ،دوره كارورزي ويا كارآموزي به نحوي گذرانده مي شود .
مشكلات كارورزي شامل مواد مختلفي است كه از مهمترين آنها ضعف قوانين ومقرراتي است كه كارفرمايان كارگاهها وشركت ها وموسسات را موظف به پذيرش كارآموزان مي كند .
هم چنين تفاوت زياد بين محيط مراكز آموزشي ومحيط كار وبرخي طرحهاي آموزشي توام با كار در مدارس متوسطه ونظاير آن را با شكست مواجه ساخته است .
علاوه بر آن مشكلات اقتصادي در سطح جامعه نيز موانعي را ايجاد كرده كه كارفرمايان را از ارائه تسهيلاتي مانند پرداخت حقوق در مدت كارورزي ،اجازه استفاده از سرويس رفت وآمد به محل كار ف استفاده از لباس وتجهيزات ايمني ، غذاي كارگران در كارگاه ونظاير آن به كارآموزان باز مي دارد .
به نظر مي رسد اجراي دوره هاي كارورزي به صورت فراگير وجدي در گرو پرداختن بخش هاي مختلفي در دولت ،نظام آموزش فني وحرفه اي كشور ، اهتمام كارفرمايان كارخانجات ،شركتها وموسسات بخش هاي اقتصادي جامعه در زمينه هاي صنعت ،خدمات وكشاورزي است . ضمن آنكه شايد كارورزي در زمينه هاي صنعت بيش تر مطرح شده است ، ولي كارورزي در زمينه هاي خدمات وكشاورزي نيز مي تواند بسيار موثر باشد ،علاوه بر آن پيشنهاد مي شود زمينه هاي لازم براي فعاليت بنگاههايي توسط بخش خصوصي براي كارآموزي نظير بنگاهها وموسساتي كه در ساير كشورها وحتي در سطح بين المللي براي ايري رساندن به متقاضيان كارآموزي وايجاد ارتباط بين مراكز آموزشي كارفرمايان وكاراموزان وجود دارد، به متقاضيان كارآموزي ومتقاضيان شغل به صورت توامان خدماتي را عرضه نمايند ،زيرا اگر مشكل اشتغال در كشور به شكل جدي وفراگير وجود دارد ، با انگيزه ي موثر اشتغال مي توان كارورزي را كه نقش عمده اي در كاريابي ،اشتغال ،خود اشتغالي وكارآفريني دارد ،توسعه بخشيد .
برگرفته از شماره 10 مجله رشد فني وحرفه اي